عفونت مثانه، که به آن عفونت مجاری ادراری نیز گفته می‌شود، یک بیماری شایع در زنان است که معمولا به دلیل رشد باکتری‌ها در مثانه ایجاد شده و این بیماری باعث علائمی مانند سوزش هنگام ادرار، نیاز مکرر به ادرار کردن، و درد در ناحیه شکم یا پایین کمر می‌شود، چرا این عفونت بیشتر در زنان رخ می‌دهد؟ و چه عواملی خطر ابتلا به آن را افزایش می‌دهند؟ همچنین، چگونه می‌توان از عفونت مثانه پیشگیری کرد و آن را درمان نمود؟
عفونت مثانه چیست؟
عفونت مثانه یا سیستیت عفونی نوعی عفونت دستگاه ادراری است که معمولا در اثر ورود و تکثیر باکتری‌ها در مثانه ایجاد می‌شود و شایع‌ترین عامل آن باکتری E. coli است که به‌طور طبیعی در روده وجود دارد، این عفونت باعث سوزش و تکرر ادرار، احساس فوریت برای دفع ادرار، درد پایین شکم و گاهی وجود خون در ادرار می‌شود و درمان به‌موقع اهمیت دارد، زیرا در برخی موارد عفونت به کلیه‌ها گسترش پیدا می‌کند.
برای دریافت نوبت از دکتر فرشته رحیمی با شماره ۰۹۳۸۵۹۸۸۱۵۳ تماس بگیرید.
علت بروز عفونت مثانه
عفونت مثانه اغلب در اثر ورود و تکثیر باکتری‌ها در دستگاه ادراری ایجاد می‌شود و برخی عوامل شرایط را برای ورود باکتری یا باقی ماندن آن در مثانه فراهم کرده و احتمال عفونت را افزایش می‌دهند.
انتقال باکتری ها به مجرای ادرار
یکی از مهم‌ترین دلایل عفونت مثانه، ورود باکتری های موجود در دستگاه گوارش، به‌خصوص E. coli، به مجرای ادرار است و این باکتری ها از ناحیه اطراف مقعد به مجرای ادرار منتقل می‌شوند، به سمت مثانه حرکت می‌کنند و پس از تکثیر باعث التهاب و عفونت می‌شوند.
رابطه جنسی
فعالیت جنسی حرکت باکتری های اطراف ناحیه تناسلی و مقعد را به سمت مجرای ادرار تسهیل می‌کند و به همین دلیل برخی افراد پس از رابطه جنسی بیشتر دچار عفونت ادراری می‌شوند و این موضوع به ویژه در زنان به دلیل کوتاه‌تر بودن مجرای ادرار و نزدیکی آن به واژن و مقعد اهمیت دارد.
تخلیه ناقص مثانه
اگر مثانه هنگام ادرار کردن به‌طور کامل تخلیه نشود، مقداری ادرار در آن باقی می‌ماند و باقی ماندن ادرار محیط مناسبی برای رشد و تکثیر باکتری ها فراهم می‌کند و اختلالات عصبی مثانه، برخی مشکلات پروستات یا اختلال در عملکرد عضلات مثانه از دلایل احتمالی تخلیه ناقص هستند.
انسداد مسیر ادرار
وجود سنگ های ادراری، بزرگی پروستات یا سایر عواملی که مسیر خروج ادرار را مسدود می‌کنند، باعث کاهش جریان یا باقی ماندن ادرار در مثانه می‌شود و این شرایط دفع طبیعی باکتری‌ها از دستگاه ادراری را مختل کرده و احتمال تکثیر آن‌ها و ایجاد عفونت را افزایش می‌دهد.
استفاده از سوند ادراری
سوند ادراری مسیر ورود باکتری ها به دستگاه ادراری را فراهم می‌کند، به خصوص اگر برای مدت طولانی مورد استفاده قرار گیرد و احتمال عفونت با افزایش مدت استفاده از سوند بیشتر می‌شود؛ به همین دلیل رعایت اصول بهداشتی و خارج کردن سوند در اولین زمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
تغییرات هورمونی پس از یائسگی
کاهش سطح استروژن پس از یائسگی باعث تغییر بافت واژن و مجرای ادرار و کاهش برخی باکتری های محافظ طبیعی می‌شود و این تغییرات محیط را برای رشد باکتری‌های بیماری زا مساعدتر می‌کنند و به همین دلیل احتمال عفونت های مکرر مثانه در برخی زنان پس از یائسگی افزایش می‌یابد.
ناهنجاری های دستگاه ادراری
برخی ناهنجاری های مادرزادی یا اکتسابی دستگاه ادراری جریان طبیعی ادرار را مختل می‌کنند یا باعث برگشت و باقی ماندن ادرار می‌شوند و در چنین شرایطی، باکتری‌ها فرصت بیشتری برای تکثیر پیدا می‌کنند و فرد ممکن است بیشتر در معرض عفونت های ادراری و مثانه قرار بگیرد.
ضعف سیستم ایمنی
برخی بیماری‌ها، داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی یا شرایطی مانند دیابت کنترل نشده توانایی بدن برای مقابله با عفونت را کاهش می‌دهند و در این وضعیت، باکتری هایی که وارد دستگاه ادراری می‌شوند راحت تر تکثیر می‌شوند و احتمال ایجاد یا عود عفونت مثانه افزایش پیدا می‌کند.
بیشتر بخوانید: عفونت ادراری در دوران یائسگی
نشانه های عفونت مثانه
علائم عفونت مثانه ناگهانی ایجاد می‌شوند و شدت آن‌ها در افراد مختلف متفاوت است و شایع‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:
- یکی از رایج ترین علائم عفونت مثانه، سوزش یا درد در هنگام ادرار کردن است که همراه با احساس ناراحتی است.
- فرد مبتلا به عفونت مثانه احساس می‌کند که باید به طور مکرر و فوری ادرار کند، حتی اگر مقدار کمی ادرار داشته باشد.
- در برخی موارد، ادرار کدر، بدبو یا حتی حاوی خون است که این نشانه‌ای از التهاب و عفونت در مجاری ادراری است.
- درد یا احساس فشار در ناحیه پایین شکم یا کمر می‌تواند نشانه‌ای از عفونت مثانه باشد.
- اگر عفونت به کلیه‌ها یا سایر قسمت های مجاری ادراری گسترش یابد، تب و لرز همراه با علائم دیگر مشاهده می‌شود.
- افراد مبتلا به عفونت مثانه احساس خستگی یا ضعف دارند.
- به دلیل التهاب مثانه، ادرار با حجم کم و در دفعات زیاد دفع می‌شود.
- در برخی موارد، به ویژه زمانی که عفونت به کلیه‌ها گسترش یابد، افراد دچار تهوع و استفراغ می‌شوند.
چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به عفونت مثانه هستند؟
برخی افراد به دلیل ویژگی های ساختاری دستگاه ادراری، تغییرات هورمونی یا بیماری‌های زمینه‌ای بیشتر در معرض عفونت مثانه قرار دارند و مهم‌ترین گروه‌های در معرض خطر عبارت‌اند از:
- زنان، کوتاه‌تر بودن مجرای ادرار در زنان باعث می‌شود باکتری‌ها مسیر کوتاه‌تری برای رسیدن به مثانه داشته باشند.
- زنان فعال از نظر جنسی، رابطه جنسی انتقال باکتری‌ها به سمت مجرای ادرار را آسان‌تر می‌کند و احتمال عفونت را افزایش می‌دهد.
- زنان پس از یائسگی، کاهش استروژن و تغییر بافت های دستگاه تناسلی و ادراری زمینه عفونت های مکرر را فراهم می‌کند.
- زنان باردار، تغییرات دوران بارداری هورمونی و فیزیکی می‌توانند بر جریان و تخلیه ادرار تأثیر بگذارند و احتمال عفونت ادراری را افزایش دهند.
- افراد مبتلا به دیابت به ویژه در صورت کنترل نامناسب قند خون، احتمال ابتلا به عفونت های ادراری بیشتر می‌شود.
- افراد دارای سنگ یا انسداد ادراری، اختلال در خروج کامل ادرار شرایط مناسبی برای رشد باکتری‌ها ایجاد می‌کند.
- مردان مبتلا به بزرگی پروستات، باقی ماندن ادرار در مثانه به دلیل انسداد ناشی از پروستات خطر عفونت را افزایش می‌دهد.
- افرادی که از سوند ادراری استفاده می‌کنند، سوند ورود باکتری ها به دستگاه ادراری را تسهیل می‌کند، به خصوص در استفاده طولانی مدت.
- افراد دارای اختلال در تخلیه مثانه، مشکلات عصبی یا عملکردی مثانه که باعث باقی ماندن ادرار می‌شوند، احتمال عفونت را افزایش می‌دهند.
تشخیص عفونت مثانه
تشخیص عفونت مثانه با بررسی علائم، سابقه پزشکی و آزمایش ادرار انجام می‌شود و بهترین متخصص زنان در تهران درباره سوزش و تکرر ادرار، درد پایین شکم، سابقه عفونت های قبلی و بیماری های زمینه‌ای سؤال می‌کند و در موارد ساده همین بررسی ها برای تشخیص کافی هستند، اما در عفونت های مکرر یا پیچیده ارزیابی بیشتری لازم است.
آزمایش کامل ادرار
در آزمایش ادرار، نمونه از نظر وجود گلبول های سفید، خون، نیتریت و سایر نشانه های التهاب یا عفونت بررسی می‌شود و نتیجه این آزمایش در کنار علائم بیمار به تشخیص عفونت دستگاه ادراری کمک می‌کند.
کشت ادرار
کشت ادرار برای شناسایی نوع باکتری عامل عفونت و بررسی حساسیت آن به آنتی‌بیوتیک‌ها انجام می‌شود و این آزمایش به خصوص در عفونت های مکرر، موارد پیچیده، بارداری یا زمانی که درمان اولیه مؤثر نبوده است اهمیت بیشتری دارد.
تصویربرداری از دستگاه ادراری
سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا سایر روش های تصویربرداری برای عفونت ساده مثانه ضروری نیستند و در صورت عود مکرر عفونت، وجود سنگ، انسداد مسیر ادرار یا احتمال ناهنجاری های دستگاه ادراری ممکن است پزشک تصویربرداری را توصیه کند.
سیستوسکوپی
در برخی افراد مبتلا به عفونت های مکرر یا علائم غیرمعمول، سیستوسکوپی انجام می‌شود و در این روش پزشک با استفاده از یک وسیله باریک مجهز به دوربین، داخل مجرای ادرار و مثانه را بررسی می‌کند تا مشکلات ساختاری یا سایر علل احتمالی علائم مشخص شوند.
روش های درمان عفونت مثانه
درمان عفونت مثانه به علت عفونت، شدت علائم، سابقه بیماری و شرایط فرد بستگی دارد و از آنجا که بیشتر موارد عفونت مثانه منشأ باکتریایی دارند، درمان اصلی معمولا استفاده از آنتی‌بیوتیک مناسب است و روش های درمانی شامل موارد زیر هستند:
مصرف آنتی‌بیوتیک
آنتی بیوتیک ها درمان اصلی عفونت باکتریایی مثانه هستند و نوع دارو و مدت مصرف براساس شرایط بیمار، سابقه عفونت، مقاومت های دارویی منطقه و در صورت انجام، نتیجه کشت ادرار تعیین می‌شود و مصرف خودسرانه یا قطع زودهنگام دارو باعث شکست درمان یا افزایش مقاومت آنتی‌بیوتیکی می‌شود.
مصرف دارو برای کاهش علائم
در صورت وجود درد یا سوزش ادرار، پزشک برای مدت کوتاهی داروهایی برای کاهش ناراحتی تجویز می‌کند و این داروها عامل عفونت را از بین نمی‌برند و جایگزین درمان اصلی نیستند؛ بنابراین باید همراه با درمان توصیه شده و طبق نظر پزشک مصرف شوند.
مصرف مایعات کافی
دریافت مایعات کافی به حفظ جریان طبیعی ادرار و جلوگیری از کم‌آبی بدن کمک می‌کند، با این حال، نوشیدن آب به‌تنهایی درمان عفونت باکتریایی مثانه محسوب نمی‌شود. افرادی که به دلیل بیماری قلبی یا کلیوی محدودیت مصرف مایعات دارند، باید میزان مناسب را با پزشک خود بررسی کنند.
درمان عفونت های مکرر
اگر عفونت مثانه چندین بار تکرار شود، ابتدا عوامل زمینه‌ای بررسی می‌شوند. در برخی بیماران ممکن است پزشک از راهکارهایی مانند آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه با دوز پایین، مصرف آنتی‌بیوتیک پس از رابطه جنسی یا درمان‌های دیگر متناسب با علت عود استفاده کند.
درمان عوامل زمینه‌ای
وجود سنگ، انسداد مسیر ادرار، بزرگی پروستات یا اختلال در تخلیه مثانه می‌تواند باعث تکرار عفونت شود. در چنین شرایطی تنها درمان عفونت کافی نیست و باید عامل زمینه‌ای نیز بررسی و در صورت نیاز درمان شود تا احتمال عود کاهش پیدا کند.
درمان در شرایط خاص
در زنان باردار، مردان، کودکان یا افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، انتخاب روش درمان نیازمند توجه بیشتری است. همچنین تب، لرز، درد پهلو، تهوع یا استفراغ می‌تواند نشانه درگیری کلیه باشد و به ارزیابی سریع پزشکی و درمان متفاوت نیاز داشته باشد.
تفاوت عفونت مثانه و عفونت کلیه
عفونت مثانه معمولا بخش پایینی دستگاه ادراری را درگیر می‌کند، در حالی که عفونت کلیه پس از گسترش عفونت به قسمت بالایی دستگاه ادراری ایجاد می‌شود و عفونت کلیه معمولا علائم عمومی شدیدتری دارد و نیازمند ارزیابی سریع‌تر پزشکی است.
| مورد مقایسه | عفونت مثانه | عفونت کلیه |
|---|---|---|
| محل عفونت | مثانه | یک یا هر دو کلیه |
| سوزش ادرار | شایع | ممکن است وجود داشته باشد. |
| تکرر ادرار | شایع | ممکن است وجود داشته باشد. |
| محل درد | پایین شکم و لگن | پهلو، پشت یا زیر دنده‌ها |
| تب و لرز | معمولا وجود ندارد یا خفیف است. | شایع‌تر و معمولا شدیدتر |
| تهوع و استفراغ | کمتر شایع | شایع‌تر |
| شدت بیماری | معمولا محدودتر | جدی‌تر و نیازمند درمان سریع |
| درمان | اغلب آنتی بیوتیک خوراکی با نظر پزشک | آنتی‌بیوتیک؛ در موارد شدید ممکن است درمان بیمارستانی لازم باشد. |
| احتمال عوارض | در صورت درمان معمولا پایین است. | خطر عوارض سیستمیک و آسیب کلیوی بیشتر است. |
روش های پیشگیری از عفونت مثانه
با رعایت برخی نکات می‌توان احتمال بروز یا عود عفونت مثانه را کاهش داد، به خصوص در افرادی که سابقه عفونت های مکرر دارند، مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:
- مصرف مایعات کافی، نوشیدن آب کافی به افزایش دفع ادرار و خروج باکتری ها از دستگاه ادراری کمک می‌کند.
- به تعویق نینداختن ادرار، نگه داشتن طولانی مدت ادرار شرایط را برای رشد باکتری‌ها فراهم می‌کند؛ بهتر است مثانه در فواصل مناسب تخلیه شود.
- تخلیه کامل مثانه، هنگام ادرار کردن عجله نکنید و اجازه دهید مثانه تا حد امکان تخلیه شود.
- رعایت بهداشت ناحیه تناسلی، در زنان، تمیز کردن ناحیه از جلو به عقب می‌تواند احتمال انتقال باکتری های اطراف مقعد به مجرای ادرار را کاهش دهد.
- ادرار کردن پس از رابطه جنسی، این اقدام به دفع باکتری هایی که وارد مجرای ادرار شده‌اند کمک می‌کند، هرچند شواهد درباره میزان اثر آن محدود است.
- پرهیز از محصولات تحریک کننده، استفاده از برخی شوینده های معطر، دوش واژینال یا محصولات تحریک‌کننده ناحیه تناسلی باعث تحریک بافت‌ها می‌شود و بهتر است محدود شود.
- کنترل عوامل زمینه‌ای، درمان سنگ های ادراری، اختلال تخلیه مثانه یا مشکلات پروستات در کاهش عفونت های مکرر مؤثر است.
- مراجعه برای عفونت های مکرر، افرادی که به طور مکرر دچار عفونت مثانه می‌شوند باید برای بررسی علت و در صورت لزوم دریافت درمان پیشگیرانه به پزشک مراجعه کنند.
سوالات متداول
خیر، عفونت مثانه معمولا مسری نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود، با این حال، رابطه جنسی با جابه‌جایی باکتری‌ها به سمت مجرای ادرار، احتمال بروز عفونت را افزایش می‌دهد.
اگر عفونت مثانه به‌طور مکرر رخ دهد، باید علت زمینه‌ای آن توسط پزشک بررسی شود، آزمایش ادرار، کشت و در موارد لازم تصویربرداری انجام می‌شود و درمان پیشگیرانه متناسب با علت در نظر گرفته خواهد شد.
در نهایت…
عفونت مثانه یک مشکل شایع به ویژه در زنان، است که اغلب ناشی از ورود باکتری ها به مجاری ادراری است و این عفونت باعث سوزش ادرار، تکرر ادرار و درد شکمی می‌شود و در صورت عدم درمان به کلیه‌ها سرایت می‌کند و تشخیص زودهنگام با آزمایش ادرار و درمان سریع با آنتی‌بیوتیک ها از عوارض جلوگیری می‌کند.