تغییرات طبیعی در دوران بارداری چیست و چگونه بر بدن مادر تأثیر میگذارد؟ بارداری دورهای پر از تغییرات فیزیولوژیکی و هورمونی است که بر سیستمهای مختلف بدن از جمله قلب، عروق، گوارش و پوست تأثیر میگذارد، افزایش وزن، تغییرات هورمونی، ورم پاها و تهوع از نشانههای رایج این دوران هستند. اما کدام تغییرات طبیعی محسوب میشوند و چه علائمی نشانه مشکل هستند؟ آگاهی از این تغییرات به مادر کمک میکند تا این دوران را با آرامش بیشتری سپری کند.
تغییرات هورمونی در بارداری
در دوران بارداری، تغییرات هورمونی نقش مهمی در حفظ و رشد جنین دارند و افزایش هورمونهای استروژن و پروژسترون باعث تقویت دیواره رحم، افزایش جریان خون و آمادهسازی بدن برای شیردهی میشود، هورمون HCG (گنادوتروپین جفتی انسانی) در اوایل بارداری ترشح شده و به حفظ بارداری کمک میکند، اما عامل تهوع صبحگاهی است و پرولاکتین برای تولید شیر افزایش مییابد و ریلاکسین موجب شل شدن رباطها برای زایمان میشود، این تغییرات میتوانند احساس خستگی، نوسانات خلقی و مشکلات گوارشی را ایجاد کنند.
تغییرات ظاهری در بارداری
تغییرات ظاهری عبارتند از:
پوست
ترک هایی روی پوست شکم، پستان و رانها ایجاد می شود که پس از زایمان کمتر می شود ولی هرگز از بین نمی رود، گاهی لکه های قهوه ای روی پوست صورت و گردن ظاهر می شود که «ماسک حاملگی» گفته می شود و استفاده از کرم ضدآفتاب برای لکه های پوستی و استفاده از کرم چرب کننده برای ترک پوستی می تواند مفید باشد.
نکته قابل توجه: ضریب حفاظتی کرم ضد آفتاب، بیشتر از ۳۰ نباشد.
مو
احتمال ریزش مو در بارداری کم می شود ولی احتمال ریزش مو پس از زایمان طبیعی افزایش می یابد و ناشی از تغییرات هورمونی است و با گذشت زمان به حالت قبل برمیگردد.
بهتر است در سه ماهه اول، از رنگ و داروهای شیمیایی برای مو استفاده نشود.
پستان
ممکن است در هفته های اول بارداری زن باردار احساس درد پستان کند و از ماه نهم به بعد اندازه پستان ها افزایش می باید و رگ های ظریفی در زیر پوست دیده می شود، هاله پستان پررنگ می شود و در اواخر بارداری مایعی زرد رنگ و غلیظ به نام آغوز ممکن است از نوک پستانها خارج شود.
وزن
درصورتی که تغدیه دوران بارداری کافی و مناسب باشد، افزایش وزن مطلوبی خواهیم داشت و این افزایش وزن مربوط به رشد جنین، جفت، اندازه پستانها و رحم و افزایش حجم خون و دخایر چربی است. میزان افزایش وزن متفاوت است بطوریکه زنان لاغر به افزایش وزن بیشتر و زنان چاق به افزایش وزن کمتر نیاز دارند.
افزایش وزن به رشد جنین کمک می کند ولی باید این افزایش وزن براساس توده بدنی مطلوب باشد، وزن قبل از بارداری مهمترین شاخص جهت تعیین توده بدنی مادر است، حداکثر می توان وزن سه ماه قبل از بارداری را ملاک عمل قرار داد، به شرط اینکه در این سه ماه مادر تغییرات وزن واضح نداشته باشد، افزایش وزن در سه ماهه اول بارداری حدود۵/۰ تا ۲ کیلوگرم است.
نکته قابل توجه
- میزان افزایش وزن توصیه شده در افراد لاغر با توده بدنی یاBMI کمتر از۱۸.۵ ۱۸-۱۲.۵ کیلوگرم و یا ۰.۵ کیلو گرم در هفته از شروع هفته ۱۳ تا پایان بارداری است.
- در زنان با توده بدنی طبیعی ۲۴.۹-۱۸.۵ باید بین ۱۶-۱۱.۵ کیلوگرم و یا ۰.۴ کیلوگرم در هفته از شروع هفته ۱۳ تا پایان بارداری باشد.
- در افراد با اضافه وزن و توده بدنی۲۹-۲۵ باید ۱۱.۵-۷ کیلوگرم یا ۰.۳ کیلوگرم در هفته از هفته۱۳ تا پایان بارداری باشد.
- در افراد چاق با توده بدنی بیشتر و مساوی ۳۰ فقط۹-۵ کیلوگرم افزایش وزن و یا ۰.۲ کیلوگرم در هفته از ابتدای هفته ۱۳ تا پایان بارداری قابل قبول است.
دستگاه تنفسی
به علت بزرگی رحم و فشار روی قفسه سینه ,تنفس سطحی و تند می شود، گذاشتن چند بالش زیرسر، پرهیز از پرخوری، فاصله دادن بین زمان خوردن تا خواب و صاف نگه داشتن عضلات (قوز نکردن) هنگام نشستن مفید است.
درصورت تنفس دردناک، خس خس سینه یا سرفه خلط دار یا عدم بهبود تنگی نفس و ایجاد علائم فوق بایستی حتما با پزشک مشورت شود.
تغییرات گوارشی در دوران بارداری
دوران بارداری تغییرات گستردهای در سیستم گوارشی ایجاد میکند که بیشتر تحت تأثیر هورمونها، بهویژه پروژسترون و استروژن، و همچنین رشد جنین است، برخی از مهمترین تغییرات گوارشی شامل موارد زیر هستند:
✅ تهوع و استفراغ بارداری که در سهماهه اول رخ میدهد و به دلیل افزایش هورمون HCG است، در برخی زنان شدیدتر بوده و به بیماری صبحگاهی مشهور است.
✅ افزایش پروژسترون باعث شل شدن دریچه بین مری و معده میشود که منجر به بازگشت اسید معده و سوزش سر دل میشود.
✅ کاهش حرکات روده به دلیل تأثیر پروژسترون و فشاری که رحم بر رودهها وارد میکند، باعث کند شدن هضم غذا و یبوست میشود.
✅ هضم آهستهتر غذا و فشار رحم روی رودهها باعث افزایش گاز معده و احساس نفخ میشود.
✅ برخی زنان دچار هوس غذایی خاصی میشوند، در حالی که برخی دیگر از بو یا طعم برخی غذاها بیزار میشوند.
✅ یبوست مزمن و افزایش فشار روی رگهای ناحیه مقعد میتواند باعث ایجاد هموروئید شود که ممکن است دردناک یا همراه با خونریزی باشد.
تغییرات عصبی و روانی در بارداری
بارداری علاوه بر تغییرات جسمی، تأثیرات قابلتوجهی بر سیستم عصبی و وضعیت روانی مادر دارد و این تغییرات ناشی از نوسانات هورمونی، استرس، تغییرات جسمی و آمادگی ذهنی برای مادر شدن هستند و مهمترین تغییرات عصبی و روانی در این دوران شامل موارد زیر است:
نوسانات خلقی
تغییرات در سطح استروژن و پروژسترون، باعث احساسات متناقض مانند شادی، اضطراب، تحریکپذیری یا حتی افسردگی خفیف میشود.
افزایش اضطراب و نگرانی
بسیاری از زنان در مورد سلامت جنین، زایمان و مسئولیتهای مادر شدن دچار اضطراب میشوند.
خستگی و کاهش تمرکز
افزایش سطح پروژسترون باعث خوابآلودگی، کاهش تمرکز و فراموشیهای کوتاهمدت یا اصطلاحا مغز بارداری میشود.
بیخوابی
تغییرات هورمونی، افزایش سایز شکم و استرس باعث بیخوابی یا خواب ناآرام میشوند.
افزایش حساسیت
مادران باردار سبت به مسائل عاطفی حساستر شده و زودتر از قبل تحت تأثیر قرار میگیرند.
افسردگی بارداری
برخی زنان دچار افسردگی بارداری میشوند که با احساس ناامیدی، کاهش علاقه به فعالیتهای روزمره و خستگی همراه است، در موارد شدید، نیاز به مشاوره یا درمان پزشکی دارد.
تغییرات قلبی و عروقی در بارداری
بارداری تغییرات گستردهای در سیستم قلبی و عروقی ایجاد میکند تا نیازهای جنین و مادر تأمین شود و این تغییرات عمدتا ناشی از افزایش حجم خون، تغییرات هورمونی و افزایش نیاز اکسیژنی بدن هستند، مهمترین تغییرات قلبی و عروقی در دوران بارداری عبارتند از:
- حجم خون مادر حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد افزایش مییابد تا اکسیژن و مواد مغذی بیشتری به جنین برسد.
- تعداد ضربان قلب مادر ۱۰ تا ۱۵ ضربه در دقیقه بیشتر میشود تا خونرسانی به جنین بهتر انجام شود.
- به دلیل گشاد شدن رگها تحت تأثیر هورمون پروژسترون، فشار خون در سهماهه اول و دوم کاهش مییابد، اما در سهماهه سوم به سطح طبیعی بازمیگردد.
- قلب مادر باید سختتر کار کند تا خون بیشتری را پمپاژ کند، که ممکن است باعث تپش قلب و احساس خستگی شود.
- رشد رحم و افزایش فشار روی رگهای لگنی، جریان خون وریدی را کاهش داده و باعث واریس، ورم پاها و حتی هموروئید میشود.
- دراز کشیدن به پشت در اواخر بارداری ممکن است باعث فشرده شدن ورید اجوف تحتانی (رگ اصلی بازگرداننده خون به قلب) شود و منجر به افت فشار و سرگیجه گردد.
روش های کنترل تغییرات دوران بارداری
دوران بارداری با تغییرات گستردهای در بدن همراه است که باعث ناراحتی و چالشهایی برای مادر میشود و با رعایت نکات ساده و روشهای مناسب، میتوان این تغییرات را مدیریت کرد و بارداری سالمتری داشت.
کنترل تغییرات هورمونی و روانی
✅ استراحت کافی و خواب منظم
✅ انجام تمرینات آرامشبخش مانند مدیتیشن و یوگا
✅ دریافت حمایت عاطفی از همسر و خانواده
✅ مشاوره با روانشناس در صورت تجربه اضطراب یا افسردگی شدید
کنترل تغییرات گوارشی
✅ خوردن وعدههای کوچک و مکرر برای جلوگیری از تهوع و سوزش معده
✅ مصرف فیبر و مایعات کافی برای پیشگیری از یبوست
✅ پرهیز از غذاهای چرب، ادویهدار و سنگین
✅ پیادهروی روزانه برای بهبود عملکرد دستگاه گوارش
کنترل تغییرات ظاهری و پوستی
✅ مرطوب کردن پوست برای کاهش ترکهای پوستی
✅ استفاده از ضدآفتاب برای جلوگیری از لکههای بارداری
✅ نوشیدن آب کافی برای حفظ شادابی پوست
✅ پوشیدن لباسهای راحت و گشاد برای جلوگیری از تحریک پوستی
کنترل تغییرات قلبی و عروقی
✅ خوابیدن به پهلوی چپ برای بهبود گردش خون
✅ مصرف آب کافی و کاهش مصرف نمک برای جلوگیری از ورم
✅ پوشیدن جورابهای فشاری برای کاهش واریس
✅ انجام ورزشهای سبک برای تقویت سیستم قلبی و عروقی
کنترل تغییرات تنفسی
✅ انجام تمرینات تنفسی برای افزایش ظرفیت ریه
✅ استراحت کافی و کاهش استرس برای بهبود تنفس
✅ خوابیدن در وضعیت نیمهنشسته در صورت تنگی نفس شدید
سوالات متداول
نوسانات خلقی به دلیل تغییرات هورمونی، استرس و تغییرات جسمی رخ میدهد و استراحت کافی، تغذیه سالم و حمایت عاطفی میتواند به مدیریت این احساسات کمک کند.
این لکهها که به ماسک بارداری معروفاند، معمولا پس از زایمان محو میشوند و استفاده از ضدآفتاب و مرطوبکنندههای مناسب به کاهش آن کمک میکند.
افزایش نیاز بدن به اکسیژن و فشار رحم بر دیافراگم میتواند باعث تنگی نفس شود و تنفس عمیق، حفظ وضعیت بدنی مناسب و استراحت کافی میتواند کمک کند.
در نهایت…
تغییرات دوران بارداری امری طبیعی و ناشی از تطبیق بدن با رشد جنین است و این تغییرات شامل نوسانات هورمونی، تغییرات ظاهری، گوارشی، قلبی و روانی میشود و رعایت تغذیه سالم، استراحت کافی و مشاوره پزشکی به مدیریت این تغییرات کمک میکند، آگاهی و آمادگی، تجربهای آرامتر و سالمتر برای مادر و جنین فراهم میسازد.